Seyahatname ve hatıratlar içinde, tarihimizin en kıymetlilerinden biri kuşkusuz İbn Battuta’ya aittir. Onu okumak yalnızca bir yolcunun izlerini takip etmek değil, aynı zamanda bir çağın ruhuna tanıklık etmektir. Çünkü o, gittiği her coğrafyada gördüklerini yalnızca yazmakla kalmaz, anlamlandırır; toplumsal dokuyu, devlet düzenini, inanç dünyasını, gündelik hayatı gözler önüne serer.
İbn Battuta’yı bizim için özel kılan ise, yolculuğunun tam da bir dönüm noktasına denk gelmiş olmasıdır. Orhan Bey devri ve beylikler çağı… Anadolu’nun kimliğinin yeniden şekillendiği, Türk yurdunun temellerinin sağlamlaştığı yıllar. Onun satırlarını okuduğumuzda, yalnızca bir yolcunun anılarını değil, aynı zamanda Türk milletinin geleceğe doğru açılan kapısını görürüz.
Nitekim kendisi, “Mısır ve Suriye Türkler tarafından idare edilirken, Anadolu bir Türk yurdudur” der. Bu cümle basit bir gözlem değildir. Bir dönemin en yalın, en sahici hükmüdür. Bizim için de anlamı büyüktür: Kendimizi anlamanın yolu, kendimize dışarıdan bakan bir gözün tanıklığından geçmektedir.
İbn Battuta’nın seyahatnamesi bize yalnızca siyasi hâkimiyeti değil, toplumsal hayatın kalbini de anlatır. Ahilik teşkilatı, tekke ve zaviyeler, Anadolu insanının sosyal örgüsünü kuran başlıca kurumlardır. Onun gözlemleri, bu yapıların nasıl hayatın merkezine oturduğunu açıkça gösterir. Bugün tasavvufun, tarikatların ve ahiliğin bizde neden bu kadar derin izler bıraktığını anlamak için ondan daha güvenilir bir kaynak bulmak zordur.
Tasavvufun İslam dünyasında zirveye çıktığı dönemde Müslüman olan Türklerin, dini bu tasavvufî ruh içinde benimsemesi tesadüf değildir. Bu kabulde, sevgi, hoşgörü ve içsel derinlik barındıran tasavvufun doğrudan etkisi vardır. İbn Battuta’nın aktardıkları, bu hakikati bize bütün berraklığıyla yansıtır.
Onun sayfalarında yalnızca geçmişin izlerini değil, aynı zamanda bugünün sorularını da buluruz. Çünkü seyahatnameler, tarihin aynalarıdır. İbn Battuta da bize yalnızca gördüklerini değil, aynı zamanda bizi, kendi kimliğimizi, kendi köklerimizi göstermektedir. İşte bu yüzden, onun seyahatnamesini okumak, sadece bir metin okumak değil; aynı zamanda kendimize, kimliğimize, tarihimize tutulan bir aynaya bakmaktır.
